1. Dịch vụ hậu cần nghề cá là các hoạt động hỗ trợ đẩy mạnh phát triển khai thác hải sản trên các vùng biển, đảm bảo an toàn cũng như nâng cao hiệu quả sản xuất từ đánh bắt đến thu mua, chế biến sản phẩm của ngư dân.
2. Tóm tắt: Khai thác hải sản là nghề có đóng góp quan trọng cho phát triển kinh tế và bảo vệ an ninh, chủ quyền trên các vùng biển nước ta. Tuy nhiên, nguồn lợi và năng suất khai thác, đặc biệt là nguồn lợi ven bờ đang có xu hướng giảm trong khi đánh bắt xa bờ chưa phát huy được thế mạnh do thiếu dịch vụ hậu cần nghề cá. Mặc dù chính phủ và các địa phương đã đầu tư xây dựng các trung tâm dịch vụ hậu cần nghề cá ở các vùng khai thác trọng điểm và các tỉnh, song dịch vụ hậu cần nghề cá trên các vùng biển nước ta vẫn chưa thực sự tương xứng với tiềm năng và yêu cầu phát triển. Chẳng hạn: hệ thống cảng cá/bến cá, các cơ sở sửa chữa/đóng mới tàu cá, cùng với các ngành công nghiệp phụ trợ phục vụ cho hoạt động khai thác, thu mua, kinh doanh nguyên liệu, thông tin ngư trường vừa thiếu, yếu nên chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển của ngành. Dựa trên nguồn tài liệu thứ cấp cần thiết, bài viết tập trung luận giải cơ sở lý luận về phát triển dịch vụ hậu cần nghề cá và phân tích những kinh nghiệm phát triển dịch vụ hậu cần nghề cá ở trong và ngoài, trên cơ sở đó rút ra một số bài học cho phát triển dịch vụ hậu cần nghề cá ở Việt Nam. (Tạp chí Khoa học Nông nghiệp Việt Nam 2016, tập 14, số151-158 Đào Xuân Thắng NCS, Nguyễn Phượng Lê: Khoa Kinh tế và PTNT, Học viện Nông nghiệp Việt Nam)
Khách du lịch có thể trải nghiệm trên biển bằng những con tàu như thế này mỗi chuyến đi không quá 5 ngày (NCS: Nguyễn Anh Tuấn – TTTS TP.HCM).
Trưa ngày 25.10.2017, tại triền đà Công ty cổ phần Đóng tàu Bảo Duy ở âu thuyền Thọ Quang, quận Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng đã diễn ra lễ hạ thủy tàu dịch vụ hậu cần nghề cá bằng vỏ thép lớn nhất miền Trung.
3. Một số hoạt động dịch vụ hậu cần nghề cá chủ yếu: dịch vụ tại cảng cá, bến cá, vận tải, khu neo đậu tránh trú bão cho tàuthuyền khai thác; đóng mới, sửa chữa tàu thuyền; cung cấp nguyên liệu, nhiên liệu (xăng dầu, nước đá…), ngư cụ, trang thiết bị cho khai thác hải sản; thu mua hải sản của các tàu thuyền đánh bắt.
Tàu dịch vụ hậu cần là một “mắc xích” rất quan trọng trong việc phát triển nghề cá và là điểm “then chốt” để có thể tạo thành quy trình khép kín trong việc hình thành chuỗi liên kết sản xuất từ khâu khai thác, chế biến đến tiêu thụ sản phẩm. Để tàu dịch vụ hậu cần của tỉnh phát triển một cách bền vững, đòi hỏi phải có sự quan tâm của các cấp, các ngành trong việc triển khai thực hiện tốt các cơ chế, chính sách hiện hành nhằm thu hút các tổ chức, cá nhân có năng lực tham gia đầu tư cho tàu dịch vụ hậu cần nghề cá.
4. Phát triển đội tàu dịch vụ hậu cần nghề cá Đội tàu.
Dịch vụ hậu cần nghề cá đang ngày càng cho thấy vai trò quan trọng trong hiệu quả đánh bắt trên biển của bà con ngư dân. Và quan trọng ở chỗ, đây không chỉ là cầu nối để đưa nhiên liệu, lương thực từ đất liền ra biển phục vụ cho các tàu đánh bắt vài ngày và giải quyết bài toán tiêu thụ sản phẩm trên biển mà lực lượng hậu cần nghề cá trong thời gian qua mà còn có một bước tiến xa hơn để liên kết khai thác hải sản đó là trực tiếp tham gia hoạt động đánh bắt.
BƯỚC TIẾN LỚN CỦA DỊCH VỤ HẬU CẦN NGHỀ CÁ
Thời gian qua, dịch vụ hậu cần nghề cá xã Thanh Trạch (Bố Trạch) đã đồng hành cùng ngư dân đánh bắt hải sản góp phần bảo đảm cho các chuyến ra khơi đánh bắt thuận lợi, tạo việc làm,nâng cao đời sống cho nhiều hộ gia đình tại địa phương.
Để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của đội tàu công suất lớn neo đậu tại cảng Gianh, các dịch vụ hậu cần nghề cá, như: thu mua, chế biến hải sản trên bờ, cung cấp nhu yếu phẩm, xăng dầu, đá lạnh, trang thiết bị khai thác hải sản… đang từng bước được đầu tư mạnh mẽ, giúp ngư dân nâng cao hiệu quả khai thác và yên tâm bám biển. Hiện toàn xã có 19 cơ sở dịch vụ hậu cần nghề cá, tạo việc làm cho gần 300 lao động của địa phương và gần 1.000 lao động trong và ngoài tỉnh.
Thu mua và sơ chế mực tươi để xuất khẩu.
Dù không trực tiếp khai thác hải sản trên biển, nhưng nhiều năm qua, gia đình anh Bùi Thức Toản, thôn Thanh Gianh đã được ngư dân có tàu neo đậu trên cảng Gianh xem như người bạn đồng hành của mình.
Bởi Công ty TNHH dịch vụ thương mại Thanh Quang của anh đã giúp bà con có thêm nguồn vốn để trang bị tàu thuyền khi khai thác xa bờ cũng như tiêu thụ hải sản đánh bắt được. Đây là doanh nghiệp đầu tiên tại địa phương kinh doanh dịch vụ hậu cần nghề cá theo hình thức khép kín.
Nghĩa là Công ty đứng ra đầu tư vốn để trang cấp thiết bị cho tàu và sau đó thu mua sản phẩm cho họ. Đến nay, Công ty của anh đã đầu tư vốn và tiêu thụ hải sản cho hơn 100 tàu cá của ngư dân trên toàn tỉnh neo đậu tại cảng Gianh.
Với mô hình đánh bắt và tiêu thụ sản phẩm hải sản khép kín này, ngư dân không còn lo lắng nhiều về giá cả và đầu ra. Bình quân hàng năm, Công ty thu mua và bán ra trên 3.000 tấn thủy hải sản các loại.
Đặc biệt, đầu năm 2018, Công ty đã khai trương siêu thị Bình Minh chuyên cung cấp chuỗi hải sản sạch và an toàn. Mặc dù mới khai trương nhưng lượng người tiêu dùng đến đây khá đông bởi các sản phẩm của siêu thị không chỉ tươi, ngon mà còn rẻ do thu mua và sơ chế sản phẩm trực tiếp.
Không chỉ cung cấp các nhu yếu phẩm trên tàu, trực tiếp thu mua hải sản vừa đánh bắt được từ tàu cá của ngư dân, dịch vụ hậu cần khép kín của anh Toản còn tạo việc làm trực tiếp cho 60 lao động thường xuyên tại địa phương.
Đã từng làm nghề biển, anh Nguyễn Việt Trung, thôn Thanh Gianh nhận thấy các tàu của ngư dân cứ sau một thời gian ngắn ra khơi lại phải quay về cảng để bán hải sản và tiếp thêm nhiên liệu, thực phẩm, trong khi đó, hải sản lại không tươi nên tiêu thụ rất khó khăn.
Năm 1994, anh Trung đã mạnh dạn đầu tư nhà máy đá lạnh nhằm cung cấp đá lạnh cho tàu, đồng thời mở thêm cơ sở cung cấp xăng dầu cho các tàu cá ra khơi. Các dịch vụ này đã thu về cho gia đình anh hàng trăm triệu đồng mỗi năm.
Anh Trung cho biết: “Mỗi lần ra khơi, kho lạnh trên tàu lúc nào cũng phải có chục tấn đá để bảo quản hải sản. Đây là nguyên liệu không thể thiếu trong mỗi chuyến ra khơi của ngư dân nhằm bảo quản cá luôn tươi ngon. Trước đây, khi chưa có dịch vụ hậu cần nghề cá, cá bán khó khăn do không tươi. Bây giờ có dịch vụ này, ngư dân yên tâm bám biển dài ngày mà chất lượng cá vẫn bảo đảm”.
Ông Nguyễn Trí Tuệ, Bí thư Đảng ủy xã Thanh Trạch cho biết, thời gian qua, dịch vụ hậu cần nghề cá tại xã Thanh Trạch phát triển rất mạnh, giúp cho ngư dân tiết kiệm được thời gian, nhân lực và chi phí, từ đó chủ động trong đánh bắt và tiêu thụ sản phẩm. Trong thời gian tới, xã sẽ khuyến khích người dân phát triển thêm loại tàu dịch vụ trên biển nhằm phục vụ tàu khai thác xa bờ của ngư dân.
Cung cấp dịch vụ đá lạnh cho tàu cá ra khơi tại cảng Gianh.
Tàu dịch vụ hậu cần trên biển sẽ giúp cho quá trình đánh bắt được liên tục, giảm được nhiều chi phí trung gian, sản phẩm khai thác được bảo quản tốt, tạo ra nguồn nguyên liệu chất lượng cao cho các cơ sở chế biến. Ngoài ra, dịch vụ này còn phát huy được tinh thần đoàn kết, tương trợ, giúp đỡ nhau trong hoạt động sản xuất, giảm bớt các rủi ro.
Tuy có sự phát triển nhanh, đáp ứng cơ bản cho nghề đánh bắt hải sản của xã nhưng dịch vụ hậu cần nghề cá của Thanh Trạch chủ yếu là do tự phát, tự chuyển đổi và mở mới của một số hộ, cho nên quy mô hoạt động chưa lớn, nguồn lực còn hạn chế, hơn nữa chưa có sự liên kết chặt chẽ với các doanh nghiệp cung ứng và thu mua lớn để bảo đảm tính bền vững, ổn định và lâu dài.
Chính vì vậy, để nghề cá phát triển bền vững và hiệu quả, rất cần sự hỗ trợ và phối hợp của các cơ quan chức năng, đặc biệt là nguồn vốn ưu đãi của ngân hàng đối với hoạt động dịch vụ nghề cá, giúp ngư dân bám biển quê hương làm giàu và góp phần bảo vệ chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc.
Đẩy mạnh công tác dịch vụ hậu cần giúp ngư dân giảm được chi phí sản xuất, tăng chất lượng sản phẩm, tăng thời gian đánh bắt trên biển cũng như góp phần giữ vững an ninh biển đảo.
Thuận lợi, khó khăn trong phát triển dịch vụ hậu cần nghề cá ở Việt Nam
* Thuận lợi
Chính phủ đã ra quyế t định 375/QĐ-TTg ngày 01/3/2013 về việ c phê duyệ t đề án tổ chức l ại s ản xuất trong khai thác hải sản đến nă m 2020. V ới mục tiêu đề án nêu ra sẽ là tiền đề thuận lợi cho các địa phương có biển triển khai việc phát triển cơ sở, dịch vụ hậu cần nghề cá của địa phương mình.
Mục tiêu cụ thể của đề án
a. Giai đoạn từ 2013¸2015
– Khoảng 25 ¸ 30% tàu cá khai thác hải sản trên các vùng biển hoạt động theo các mô hình liên kết. Trong đó, 65 ¸70% tàu cá hoạt động ở vùng khơi được tổ chức sản xuất theo mô hình có tàu dịch vụ hậu cần nghề cá trên ngư trường.
– 100% tàu cá khai thác hải sản được cung cấp bản tin dự báo ngư trường hạn dài (30 ngày/bản tin).
– Giảm tổn thất sau thu hoạch xuống dưới 15%. Áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc từ khai thác, bảo quản, đến chế biến và tiêu thụ đối với tàu khai thác cá ngừ. b. Giai đoạn từ 2016¸2020
– Khoảng 40% tàu cá khai thác hải sản trên biển hoạt động theo các mô hình liên
kết. Trong đó, 90¸100% tàu cá hoạt động ở vùng khơi tổ chức sản xuất theo mô hình có tàu dịch vụ hậu cầ ghề cá trên ngư trường.
– 100% tàu cá khai thác hải sản vùng khơi được cung cấp bản tin dự báo ngư trường hạn ngắn (07 ¸ 15 ngày/bản tin).
– Giảm tổn thất sau thu hoạch xuống dưới 10%. Mở rộng việc áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc từ khai thác, bảo quản, đến chế biến và tiêu thụ sản phẩm đối với các tàu khai thác một số đối tượng thủy sản có giá trị kinh tế khác.
Không những có sự quan tâm của Chính phủ, trong thời gian tới, Tổng cục Thủy sản cũng sẽ tiế n hành quy hoạch khai thác thủy sản xa bờ; xây dựng mạng lưới hệ thống thông tin về giá sản phẩm cho các mặt hàng thủy sản tạ i các cả ng cá, bến cá và chợ đầu mối; thự c hiện mô hình sả n xuất tàu mẹ – tàu con cho đội tàu khai thác xa bờ. (Cục trưởng Cục Khai thác và Bảo vệ nguồn lợi thủy sản – Tổng cục Thủy sản Nguyễn Hồng Đức cho biết).
Trong th ời gian tới cần phải đầu tư có trọng điể m (như xây dựng cảng cá). Công tác thu mua sản phẩm cho ngư dân c ũng c ần tổ chức đồng bộ, xã hội hoá, kết hợp giữa ngư dân, doanh nghiệp như ng có sự quản lý củ a Nhà nước. Vấn đề quan tr ọng là ngư dân phải n ắm được một số vấn đề chính như: Luồng cá xu ất hiện ở đâu? Vùng nào được đánh bắt? Bán chỗ nào?… Hiện C ục Khai thác và Bảo vệ nguồn lợi thuỷ s ản đã có Trung tâm Thông tin khai thác th ủy sả n để dự báo nguồn thuỷ sả n của t ừng vùng biể n, thông tin bán thuỷ hải sản… và cung cấp cho ngư dân một cách nhanh chóng và tin cậy. (Ông Đặng Quang Huy trưởng phòng dịch vụ hậu cần nghề cá…. cho biết).
* Khó khăn
Ngoài đảo
Mặc dù đầu tháng 2/2010, Cty TNHH một thành viên Dịch vụ khai thác hải sản Biển Đông (thuộc TCty Hải sản Biển Đ ông) đã xây dự ng đội tàu công ích làm dịch vụ hậu cần nghề cá ở vùng biển Trường Sa – DK1 và Khu dịch vụ hậu cần nghề cá tại đảo Đá Tây (Trường Sa), với các d ịch vụ cho các tàu đ ánh bắt hải sản xa bờ của ngư dân hoạt động ở vùng biển Trường Sa – DK1, bao gồm: Cung ứng nhiên liệu theo giá Nhà nước quy định; cung cấp nước ngọt miễn phí; sửa chữ a tàu thuyề n miễn phí; bố trí nơi nghỉ ngơi cho tàu thuy ền vào tránh trú bão; chăm sóc y tế; cung ứng lương thực, thực phẩm bằng giá mua tại đất liền; mua bán, vận chuyển hải sản về đất liền…
Tuy nhiên, “vẫn không thể đáp ứng nhu c ầu ngày càng tăng của ngư dân” và xã đảo Sinh Tồn cũng đang đảm đương thêm công tác đảm bả o hậu cần nghề cá cho ngư dân đánh bắt thuỷ hải sả n tại Trường Sa”. Công tác c ứu hộ tàu thuyề n, ngư dân bị nạn còn gặp nhiều khó khăn vì cơ sở hạ tầng, phương tiện còn thiếu thốn.
Phạm Văn Thông
VƯƠN RA KHƠI, THU MUA HẢI SẢN
Tàu của DN Bích Thanh lên đường thu mua hải sản ở Trường Sa và Hoàng Sa – ảnh QH
Hàng trăm tàu cá có công suất lớn ở Bình Thuận và các tỉnh khác đã vươn ra biển khơi, thu mua hải sản của ngư dân bám biển dài ngày…
Sáng ngày 26.4, Bộ đội biên phòng cửa biển Phan Thiết đã xuất lệnh cho gần 45 lao động của DN thu mua hải sản Bích Thanh lên đường đi thu mua ở Trường Sa và Hoàng Sa.
Bán ngay trên biển
Anh Hoàng Văn Toàn- Phó Chủ tịch Hiệp hội nghề cá Bình Hưng 3 (TP. Phan Thiết) được mệnh danh là “sói biển” của Bình Thuận. Không phải vì anh là chủ của 3 tàu cá lớn, mà bản thân anh được phong là “chiến sĩ” Trường Sa của P.Bình Hưng (TP. Phan Thiết) bởi mỗi năm anh có đến 4-5 tháng “trụ” ở vùng biển này . Cả 3 tàu cá của anh đã ra khơi gần một tháng nay chưa về. Dẫu lênh đênh trên biển, nhưng thông qua máy bộ đàm và điện thoại di động, anh thông báo đã bán được một đợt cả 3 tàu cá vài chục tấn ngay trên ngư trường mà anh đang đánh bắt, chỉ cách đảo Trường Sa vài hải lý. Anh Toàn nói: “Đang mùa cá tấp nập, không thể vào bờ được. Kiếm tiền bù lại những chuyến ra khơi lỗ vốn năm trước”.
Anh Bảy Tú, chủ tàu cá ở xã Tam Thanh (huyện đảo Phú Quý) cho hay, mùa này các tàu lớn của ngư dân đảo Phú Quý đều đi làm ăn xa khơi. Trước đây, ít tàu thu mua, bà con cứ đầy khoang là phải vào bờ bán cá. Bây giờ có tàu cá ra tận Trường Sa và các đảo lân cận thu mua. “Mình chỉ cần bán cá là người ở nhà đã lấy tiền. Ba cha con tui có khi 2 tháng mới về nhà. Dù lênh đênh trên biển nhưng trong khoang tàu không thiếu thứ gì. Đó là nhờ tàu dịch vụ hậu cần thu mua đem ra phục vụ tất cả”- ngư dân Bảy Tú kể.
Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản Bình Thuận Huỳnh Quang Huy cho biết, toàn tỉnh này hiện có đến 367 tàu cá đăng ký đánh bắt ở biển xa, trong đó 153 tàu đăng ký đánh bắt thường xuyên trên vùng biển Trường Sa và Hoàng Sa. Số tàu đang thay mới mới có công suất lớn hơn để đi biển xa ngày càng đông tại Bình Thuận. Theo ông Huy, đội tàu đi Trường Sa chủ yếu làm nghề rập mực, lưới vây rút…. Năm nay ngay từ mùng 6 Tết Nguyên đán đã có 40 tàu cá đi Trường Sa, và có tàu “cắm biển” đến 2-3 tháng mới vào bờ. “Sở dĩ năm nay bà con ngư dân phấn khởi đi biển xa là vì ngư trường năm nay trúng lớn. Mặt khác, các chính sách hỗ trợ ngư dân của Chính phủ đã phát huy ngay lập tức”- Chi cục trưởng Thủy sản Bình Thuận nói.
Hàng trăm tàu thu mua
Theo UBND H. Phú Quý, hiện nay trên đảo có tới trên 60 tàu lớn làm dịch vụ, thu mua hải sản trên biển. Các tàu lớn nhất tập trung vào các HTX vì được ưu đãi vốn vay nên hoạt động thường xuyên trên biển dài ngày.
Anh Đỗ Văn Thanh- Chủ DN thu mua hải sản Bích Thanh (Cảng cá Phan Thiết) cho biết, hiện giờ là mùa cá ở Trường Sa và Hoàng Sa. Theo anh Thanh, hiện có hàng trăm tàu cá của ngư dân các tỉnh từ Quảng Ngãi trở vào đang hoạt động tại các đảo thuộc khu vực quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Vì vậy, anh huy động mọi nguồn nhân lực và tung cả 3 chiếc tàu thu mua “khủng” của mình ra khu vực này để mua cá. Với công suất mỗi tàu cá có thể chứa 200 tấn cá, đội tàu của anh Thanh có thể hoạt động hàng tháng trời trên vùng biển Hoàng Sa, Trường Sa. Không chỉ thu mua, mà tàu của anh còn cung cấp đá cây, dầu máy và các nhu yếu phẩm cho bạn chài.
“Cùng với các chính sách ưu đãi cho ngư dân mà chính phủ vừa mới triển khai, mô hình thu mua hải sản trên biển đang giúp bà con ngư dân sản xuất ổn định trên vùng biển xa. Chúng tôi khuyến khích bà con đóng tàu lớn để có điều kiện vươn ra biển Trường Sa đánh bắt dài ngày hơn vì đã có tàu dịch vụ thu mua hỗ trợ”, ông Huỳnh Quang Huy-Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản Bình Thuận cho biết.
